Co oznacza „kolejka do spadkobrania”
Wpis zatytułowałam „Kolejka do spadkobrania”, bo przepisy o dziedziczeniu ustawowym ustawiają poszczególnych spadkobierców ustawowych „w kolejce” do spadku.
Trochę tak, jakby ustawodawca dawał nam informację, że jedni członkowie rodziny maja pierwszeństwo praw do spadku.
Pierwszeństwo przed innymi członkami rodziny, a także przed Skarbem Państwa.
Kto po mnie dziedziczy? Komu przysługuje prawo do spadku? Na jakie udziały w spadku możemy liczyć? Kogo będą „ciągać po sądach”, jeśli odrzucę spadek?
Na te i wiele innych pytań znajdziesz odpowiedź, jeżeli uważnie przeczytasz dzisiejszy wpis.

Przedstawiona w tym wpisie kolejka do spadku, kolejność spadkobrania, dotyczy dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że obowiązuje zawsze wtedy, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu, albo testament nie objął całego spadku i do tej pozostałej, nieobjętej testamentem części stosuje się przepisy o dziedziczeniu ustawowym.
Na czym polega „kolejka do spadku”?
Ustawodawca (czyli ten, kto wymyśla i ustanawia przepisy) podzielił wszystkich członków szeroko pojętej rodziny – obejmujących rodziców, małżonków, dzieci, pasierbów, rodzeństwo, dziadków i dalszych krewnych – na kilka grup uprawnionych do spadku.
Poszczególne grupy mają różną kolejność praw do spadku, po zmarłym członku rodziny. Jedni mają pierwszeństwo, a inni mają czekać w kolejce na swoją ewentualną szansę. – to jest na sytuację, gdy ten, kto ma pierwszeństwo na przykład odrzuci spadek, lub w inny sposób „wypadnie z kolejki” i oni będą mogli wejść na jego miejsce.
Powtórzmy:
Jeżeli ci, których przepisy wskazują, jako pierwszych w kolejce do spadkobrania „wypadną z kolejki”, dopiero wtedy i tylko w tej sytuacji – na ich miejsce wchodzą osoby przewidziane, jako następne w kolejności praw do spadku.
Ustawa – czyli kodeks cywilny – mówi w takich przypadkach np. o „braku” danego spadkobiercy, o tym, że ktoś „nie dożył otwarcia spadku”, albo o sytuacji, gdy jest traktowany „jakby nie dożył” otwarcia spadku.
„Otwarcia spadku”, czyli śmierci spadkodawcy.
Dopiero w braku tych, którzy są pierwsi kolejce, dopiero wówczas – na ich miejsce wejdą ci, których ustawa wskazuje, jako dziedziczących w następnej kolejności.
Czy, a jeśli tak, to w jaki sposób można utracić prawa do spadku, czyli „wypaść” z kolejki do spadkobrania?
Tak. Można utracić prawa do spadku. W jaki sposób? Z własnej woli, przypadkiem, a nawet „wbrew” własnej woli.
Jak można „wypaść” z kolejki do spadkobrania?
Na przykład tak, że:
- ewentualny spadkobierca odrzuci spadek – podejmując decyzję już po otwarciu spadku, albo
- zawrze umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia – czyniąc to jeszcze za życia spadkodawcy, albo
- zostanie skutecznie wydziedziczony przez spadkodawcę, albo
- spadkobierca zostanie już po otwarciu spadku uznany za niegodnego dziedziczenia*.
Uwaga: „brak” spadkobiercy, czy też określonej grupy spadkobierców może być bardziej dosłowny.
- Gdy spadkodawca nigdy nie zawrze związku małżeńskiego, albo rozwiedzie się lub zostanie orzeczona separacja – z kolejki do spadku „zniknie” małżonek.
- Jeżeli spadkodawcy nie dane było mieć dzieci – z kolejki do spadkobrania „znikną” zstępni.
- Także wówczas, gdy mający pierwszeństwo nie dożyją otwarcia spadku, tj. umrą przed spadkodawcą – w ich miejsce wchodzą osoby wskazane przez ustawę jako następne w kolejce.
A oto spis kolejności dziedziczenia ustawowego: kolejka do spadkobrania:
KOLEJKA DO SPADKOBRANIA – DZIEDZICZENIE USTAWOWE
1. Dzieci i małżonek
W pierwszej kolejności do spadku na podstawie dziedziczenia ustawowego powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.
Zasada jest taka, że spadkobiercy w osobach małżonka i zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki itd.) dziedziczą w częściach równych, ale dla małżonka jest przewidziane szczególne zabezpieczenie.
W sytuacji, gdy dziedziczy on razem z dziećmi spadkodawcy – małżonkowi przysługuje prawo do co najmniej 1/4 części spadku.
Przedstawiając na przykładzie:
- jeżeli spadkodawca miał tylko jedno dziecko, to małżonek i dziecko spadkodawcy dziedziczą w częściach równych i każdemu z nich przysługuje po 1/2 udziału w spadku;
- jeżeli spadkodawca miał czwórkę dzieci, czyli spadek przypada do podziału na co najmniej pięć osób – małżonka i czwórkę dzieci, to małżonkowi przysługuje udział 1/4 w spadku, a dzieciom przysługuje po 3/16 spadku
Przypomnijmy:
Co do zasady małżonek i zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki itd.) spadkodawcy dziedziczą spadek w częściach równych.
Jednak jeżeli małżonek dziedziczy razem ze zstępnymi spadkodawcy, to jego/jej udział spadkowy nie może być niższy niż jedna czwarta spadku.
2. Małżonek, dzieci i dalsi zstępni – dzieci, wnuki, prawnuki
Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom (czyli wnukom spadkodawcy) w częściach równych.
Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych (czyli wnuków, prawnuków itd.).
Przedstawiając na przykładzie:
- jeżeli spadkodawca miał dwójkę dzieci, ale jedno z dzieci nie dożyło otwarcia spadku i pozostawiło dwójkę własnych dzieci, czyli wnuków spadkodawcy, to małżonkowi i dziecku przysługuje po 1/3 udziału w spadku, a każdemu z wnuków, którzy wejdą w miejsce ich zmarłego rodzica, a dziecka spadkodawcy – przysługuje po 1/6 udziału w spadku
3. Jeżeli nie ma zstępnych:
Małżonek i Rodzice spadkodawcy
W braku zstępnych spadkodawcy – do spadku z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice.
Powtórzmy – jeżeli spadkodawca nie pozostawił dzieci, ani innych, dalszych zstępnych to nie będzie tak, że wszystko od razu przypadnie pozostałemu przy życiu małżonkowi.
W tym przypadku prawa do spadku – obok małżonka – będą przysługiwać rodzicom spadkodawcy, a jeżeli któreś z rodziców nie żyje, to w jego miejsce wejdą pozostałe dzieci zmarłego rodzica, czyli rodzeństwo spadkodawcy.
Na pocieszenie mogę dodać, że w tym przypadku zastrzeżony dla małżonka limit udziału w spadku jest wyższy, niż w sytuacji, gdy dziedziczyłby ze zstępnymi.
Małżonek dziedziczy połowę spadku
Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku. Druga połowa przypada dla obojga rodziców spadkodawcy.
Rodzic spadkodawcy dziedziczy jedną czwartą spadku
Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku.
Uwaga: jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.
4. Rodzice
W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
5. Małżonek, rodzic i rodzeństwo spadkodawcy
Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by jemu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Dalsi zstępni rodzeństwa spadkodawcy
Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, to udział spadkowy, który by jemu przypadał, przypada jego (rodzeństwa) zstępnym.
Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.
7. Małżonek spadkodawcy
W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych – dopiero wtedy – cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
8. Dziadkowie spadkodawcy
W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy. Dziedziczą oni w częściach równych.
Czyli w sytuacji, gdyby każdy z dziadków żył – każdemu by przysługiwał udział po 1/4 spadku.
Sytuacja, w której wszyscy dziadkowie żyją zdarza się jednak nieczęsto. Zazwyczaj nie dożywają oni otwarcia spadku. W takim przypadku dochodzą do dziedziczenia zstępni tych dziadków – czyli wujowie i ciotki stryjowie i stryjenko spadkodawcy.
9. Zstępni dziadków spadkodawcy
Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, to udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego (dziadka/babki) dzieciom.
Czyli do kolejki spadkobrania dochodzą wujowie/stryjowie spadkodawcy – w zależności od tego, czy zmarły/a dziadek babka byli ze strony ojca bądź matki spadkodawcy. Dziedziczą oni w częściach równych.
Jeżeli dziecko (wuj/stryj/ciotka spadkodawcy) któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, to udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego (wuja/stryja/ciotki spadkodawcy) dzieciom w częściach równych. Czyli rodzeństwo cioteczne/stryjeczne spadkodawcy.
W braku dzieci i wnuków*** tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
10. Dzieci małżonka spadkodawcy (pasierbowie)
W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
Chodzi o to dziecko małżonka spadkodawcy, które jednocześnie nie jest dzieckiem spadkodawcy, ani też nie zostało przez niego przysposobione (przysposobione dziedziczy jako zstępny z pkt 2).
Pasierb spadkodawcy może dziedziczyć po nim (czyli po spadkodawcy) jedynie wtedy, gdy oboje rodzice pasierba nie żyją. A dokładniej – zarówno ten, będący małżonkiem spadkodawcy i pozostały – drugi rodzic (pasierba) nie dożyli chwili otwarcia spadku.
Innymi słowy – jeżeli którykolwiek z rodziców pasierba żyje (w chwili otwarcia spadku), to pasierb nie dziedziczy po spadkodawcy.
Pasierbowie spadkodawcy dziedziczą spadek w częściach równych. Zasada ta dotyczy wszystkich pasierbów niezależnie od liczby związków małżeńskich, w których pozostawał wcześniej małżonek spadkodawcy.
11. Gmina
W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu.
12. Skarb Państwa
Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.
————–
Wpisy na tej stronie nie są poradami prawnymi. Zawierają prywatne opinie i przykłady możliwości zastosowania konkretnej regulacji prawnej w różnych życiowych sytuacjach.
Ich celem jest popularyzacja wiedzy na temat obowiązujących przepisów prawa i zachęcenie do ich stosowania.
W każdej sprawie własnej należy się skonsultować bezpośrednio z radcą prawnym lub adwokatem. Pozwoli to uniknąć wielu zagrożeń i poznać korzystne regulacje prawne.
Jeśli chcecie Państwo skorzystać z mojej pomocy w zakresie sprawy spadkowej – zapraszam do kontaktu.
Z przyjemnością pomogę.
*
Jeżeli spadkodawca nie zdąży wydziedziczyć spadkobiercy**, to i tak, już po otwarciu spadku, możliwe jest uznanie go za „niegodnego dziedziczenia”. Osoba uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia także „wypadnie z kolejki” do spadku.
**
czyli osoby wskazanej przez przepisy jako jego spadkobiercę ustawowego
***
Ewentualni dalsi zstępni dziadków zostali już wyłączeni z praw do spadku.
———————————————
Zachęcam do przeczytania:
Nabycie spadku: Procedura, Dokumentacja i Reprezentacja Sądowa

